ठेविले अनंते तैसेचि रहावे

 'ठेविले अनंते तैसेचि रहावे' या संतोक्तीचा नवविधा भक्तीद्वारे पाहिलेला खरा अर्थ...

श्रवण/मनन, कीर्तन, विष्णुस्मरण, पादसेवन, अर्चन, वंदन, दास्य, सख्य आणि आत्मनिवेदन या आहेत नवविधा भक्ती सोपान. थोडक्यात भक्तीच्या पायऱ्या. 

त्या अनंताच्या, सगुण साकाराच्या म्हणा अथवा निर्गुण निराकाराच्या म्हणा, सानिध्यात कायमचे नत होण्यासाठी त्याला जाणून घेणे व त्यासाठी त्याची भक्ती करणे आवश्यक आहे. तुझे रूप चित्ती राहो मुखी तुझे नाम या संत उक्ती प्रमाणे अखंड त्याचे नाम मुखातून निघावे आणि सतत त्याचे रूप या डोळ्यांना दिसावे हेच संतांचे मागणे असते. 

अशा नवविधा भक्ती थोडक्यात बघू.

1. श्रवण(मनन)भक्ती (आदर्श - राजा परीक्षित)

जे ऐकावे ते त्याचेच गुणगान असावे. कानावर पडावे ते त्याचेच नाव, त्याचेच गुणवर्णन. कान असावेत ते त्याचेच ऐकण्यासाठी. 

ऐकावे त्याचे नाव, मनी असावा त्याचाच भाव. मनात विचार येईल तो त्याचाच. केवळ सत्कर्म सद्विचार याचाच विचार. केवळ साराचेच मनन. असाराचा त्याग. 

2. कीर्तनभक्ती (आदर्श - श्री शुकदेव)

त्याचेच गुणगान करावे, ऐकावे व ऐकवावे ते त्याचेच नाम, त्याचेच लीलावर्णन. मुखातून बाहेर आलेला आवाज नामाचा व गुणवर्णनाचाच असावा हा ध्यास.

3. स्मरण/विष्णुस्मरण (आदर्श - बाळ प्रल्हाद, श्री नारद मुनी)

मुखी यावे त्याचेच नाव. सतत त्याचेच स्मरण असावे. वाईट काहीच स्मरू नये. वैखरीवाटे अखंड नामस्मरण सुरू असावे व ते हळूहळू मध्यमेतून पश्चन्ति व तिथून परेत उतरावे हा ध्यास. 

4. पादसेवनभक्ती (आदर्श - माता लक्ष्मी)

अखंड त्याच्याच सेवेत राहावे. उत्तमाची सेवा करावी. मानसपूजा करावी. पायधूळ माथी लावावी. माझा भाव तुझे चरणी ही अवस्था व्हावी ती या भक्तीत. जशी माता लक्ष्मी नेहमी त्या अनंताच्या चरणाशी असते तसे मला तुझ्या चरणाशी ठेव हेच मागणे. 

5. अर्चनभक्ती ( आदर्श - पृथुराजा)

ध्यान करावे ते त्याचेच. पूजा करावी ती त्याचीच. अर्चना करावी ती त्याचीच. सर्व काही तोच आहे मी कोणी नाही हा भाव यायला सुरुवात व्हावी ती या अर्चन भक्तीत.

6. वंदनभक्ती ( आदर्श - अक्रूर)

उत्तमाची ओढ निर्माण झाली की चरणवंदना होते ती उत्तमाचीच. त्याच्या चरणी नतमस्तक व्हावे, चरणी माथा ठेवून वंदन करून शरण जावे ते त्यालाच.

7. दास्यभक्ती ( आदर्श - श्री हनुमान)

आता उरतो तो फक्त देवाचा दास. मी कोण, तर तुझ्या महालाचा महार. जोहार मायबाप जोहार. हा जोहार वहावा त्याला. त्याची चरणधुळ व्हावे व त्या सर्वोत्तमाचे दास्यत्व पत्करावे ते या दास्यभक्तीत. इथे अभिमान,अहंकारासहित सर्व विकार ताब्यात येतात.

8. सख्यभक्ती ( आदर्श - अर्जुन)

खऱ्या दासाचा देव सुद्धा सखा होतो. सख्याच्या प्रेमात आकंठ बुडून सुद्धा भक्तीत रमणे, त्याच्या सानिध्यात असणे व तो म्हणेल तेच व तसेच करण्याची विनम्रता येणे ती सख्य भक्ती. 

9. आत्मनिवेदनभक्ती ( आदर्श - बलीराजा)

शेवटी तो काय आणि मी काय. दोघात काहीच फरक नाही रहात. सर्वस्व त्यास अर्पून उरतो तो फक्त श्वास. तो श्वास पण त्याचाच. देह त्याचा, जीव त्याचा, जीवन त्याचे, मरणही त्याचेच. माझे असे काहीच उरत नाही. साखर पाण्यात विरघळून जाते. साखरेचे अस्तित्व दिसत नाही. गोडी मात्र जाणवते. सोहम (तोच मी आहे) आणि हंस: (मीच तो आहे) अशी सोहम-हंस भक्ती म्हणजे आत्मनिवेदन. 

ही पायरी ज्या वेळी येते त्या वेळी कर्ता एक रघुनंदन होतो. मी पणा पूर्ण लोप पावतो. दर्पणी पाहता रूप न दिसे वो आपुले अशी अवस्था होते. 

त्या वेळी जे होते ती त्याचीच मर्जी असते. आपण फक्त माध्यम असतो त्या अनंताच्या हातातील. त्याला जे हवे जसे हवे ते तो आपल्याकडून करवून घेतो. 

तुझे रूप चित्ती राहो मुखी तुझे नाम, देह प्रपंचाचा दास सुखे करो काम ही अवस्था येते. 

ज्यावेळी माझे असे काहीच उरत नाही, आपण त्याला संपूर्ण शरण गेलेलो असतो त्यावेळी अगदी त्याच क्षणापासून आपला योगक्षेम तो वाहायला घेतो. 

शरणागताची वाहे चिंता, तो एक सद्गुरू दाता

जैसे बालक वाढवी माता, नाना यत्ने करुनि

अशा उच्च अवस्थेत तो जे करेल तेच माझ्यासाठी उत्तम आहे हीच भूमिका असते. आपण जरी शरीराने कर्म करत असलो तरी ते कर्म केवळ त्याच्या आज्ञेप्रमाणेच होते. म्हणजेच आपण तो जसे ठेवेल तसे राहायला लागतो. सुख दुःख गरिबी श्रीमंती मान अपमान या लौकिक गोष्टींचा आपल्यावर काहीच फरक पडत नाही व आपली अवस्था अवघा रंग एक झाला अशी होते. 

अशी अवस्था प्राप्त केलेले संत म्हणतात की ह्या ज्या अवस्थेत अनंता तू मला ठेवले आहेस ते तसेच असूदे, कारण याचसाठी केला होता अट्टाहास.

याला म्हणतात ठेविले अनंते तैसेचि राहावे. 

Sachin Bhide